IVGZ lanceert handige tool voor COM-B gedrags­analyse

11 november 2025

Hoe zet je collega’s aan tot het informatieveilig gedrag? Het COM-B-model helpt experts informatieveiligheid op weg. Een nieuwe tool van het programma Informatieveilig gedrag in de zorg (IVZG) maakt het werken met dit model eenvoudiger. ‘Het bevat concrete interviewtips waar gebruikers echt iets aan hebben.’

Als een zorgorganisatie een probleem signaleert met de informatieveiligheid, dan is de eerste reflex vaak om meteen een interventie in te zetten, weet Lourens Dijkstra van IVGZ. ‘Maar daarmee is het lang niet altijd opgelost. Een groot deel van dergelijke problemen heeft namelijk – ook – te maken met menselijk gedrag. Het is dus belangrijk om eerst inzicht te krijgen in dat gedrag. Pas als je weet waarom medewerkers iets (niet) doen, kun je effectief sturen op verandering.’

Analyseer gedrag met het COM-B-model

Het Com-B-model voor gedragsanalyse helpt bij het ‘afpellen van gedrag’. Dit model is gebaseerd op het Behaviour Change Wheel van Susan Mitchie et al. (2014) en wetenschappelijk onderbouwd. ‘Maar het is ook een hele praktische tool, die experts informatieveiligheid direct kunnen inzetten in de praktijk’, zegt Dijkstra.

Het model gaat ervan uit dat Capaciteit, Omgeving en Motivatie van invloed zijn op het gedrag (Behaviour):

Capaciteit: zijn mensen in staat om het gewenste gedrag te vertonen?
Het gaat bij dit onderdeel over kennis, vaardigheden, ervaring, aandacht (psychologische capaciteiten). ‘Weten medewerkers bijvoorbeeld wat privacygevoelige informatie is?’, geeft Dijkstra als voorbeeld.
Het kan bij Capaciteit ook gaan over fysieke capaciteiten. Denk aan lichamelijke beperkingen die verhinderen dat een medewerker het gewenste gedrag vertoont.

Omgeving: krijgen mensen de kans om het gewenste gedrag te vertonen?
‘Het gaat om aspecten als tijd, middelen, beleid, software’, somt Dijkstra op.
Buiten deze ‘fysieke’ omgeving heeft ook de sociale omgeving, bijvoorbeeld collega’ en leidinggevenden, invloed op gedrag.

Motivatie: willen mensen het gewenste gedrag vertonen?
Het gaat hierbij om bewuste motivatie (opvattingen, intenties). Staan mensen positief tegenover het gedrag dat wordt gevraagd, zien ze er het nut van in? En ook om onbewuste motivatie (gewoontes, impulsen).

Michie S., Atkins L., & West R. (2014). The Behaviour Change Wheel: A guide to designing interventions. Silverback Publishing.

“Pas als je weet waarom medewerkers iets (niet) doen, kun je effectief sturen op verandering..”
Lourens Dijkstra

Gebruik van de nieuwe tool

In de praktijk vinden veel experts in informatieveiligheid het best lastig om een goede gedragsanalyse te maken, zo merkten ze bij IVGZ. ‘Een methode die je kunt inzetten, is het doen van interviews met collega’s om meer inzicht te krijgen in hun gedrag. Daar hebben experts informatieveiligheid weinig ervaring mee. Daarom hebben we een nieuwe tool ontwikkeld om hen te ondersteunen’, vertelt Dijkstra.

De tool bestaat uit drie onderdelen:

• Instructie
  Experts informatieveiligheid krijgen tips voor de start, het verloop en het einde van een interview. ‘Denk aan: neem genoeg tijd voor de introductie, stel open vragen, maak aantekeningen’, zo geeft Dijkstra enkele voorbeelden.
• Vragen over factoren met invloed op het gedrag
  Het hulpmiddel bevat ook vragen over de factoren uit het COM-B-model (Capaciteit, Omgeving, Motivatie). Zoals: Voel je je voldoende vaardig om het beoogde gedrag toe te passen? Hoe wordt er in jouw team over dit onderwerp gesproken? Wat motiveert je om je verder in dit onderwerp te verdiepen?
• Verdiepende vragen
  Tot slot reikt het instrument een aantal verdiepende vragen aan. Deze kunnen experts informatieveiligheid helpen een nog completer beeld te krijgen van de gedragsfactoren die in de organisatie een rol spelen.